Chúng ta đã biết, tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo... và kinh nghiệm lịch sử xã hội loài người của chính bản thân người học. Có nhiều hình thức tự học khác nhau: tự học dưới sự hướng dẫn của thầy, tự học không có hướng dẫn của thầy, tự học trong cuộc sống.... Đối với mỗi con người, trong suốt cuộc đời ít hay nhiều đều phải kinh qua một vài dạng tự học trên. Trong thực tế, chúng ta thường quan niệm tự học chỉ xảy ra khi không có sự xuất hiện trực tiếp của thầy, còn khi học tập trực tiếp với giáo viên trên lớp, quá trình tự học không diễn ra. Nếu xét về bản chấtcủa tự học,nghe và ghi theo tinh thần tự học là những kỹ năng cơ bản mà bất cứ người học nào cũng cần sử dụng trong quá trình học tập trên lớp một cách tích cực và chủ động. Tuy nhiên, mọi người thường đều tự rút kinh nghiệm, tự lo liệu lấy cách nghe và ghi, mà hầu như không mấy người trao đổi với nhau và nhìn chung, đến nay còn ít người đề cập, nghiên cứu.

Mặt khác, hiện nay trình độ nghe và ghi của sinh viên ở các trường đại học nói chung và Trường ta nói riêng cũng rất khác nhau, đặc biệt là đối với sinh viên năm thứ nhất - các em bắt đầu làm quen với phương pháp dạy - học ở bậc đại học và điều đó ảnh hưởng lớn đến kết quả học tập. Trong thực tế, để nghe và ghi tốt sinh viên thường sử dụng một số biện pháp như: tập trung tư tưởng khi nghe giảng và tăng cường tốc độ ghi, tăng cường viết tắt... song các em cũng không thể ghi được hết tất cả những điều giảng viên trình bày. Do vậy, khi về nghiên cứu lại bài giảng của thầy, có những câu, những nội dung do chính tay các em ghi nhưng đọc vẫn không hiểu, từ đó buộc các em phải tư duy một cách máy móc, áp đặt theo cách diễn đạt của thầy và điều đó làm hạn chế tính sáng tạo trong tư duy ở các em. Có thể nói cách ghi này chỉ phù hợp với hoạt động dạy - học theo lối “đọc - chép”. Thực chất, đó chỉ là quá trình tích cực bên ngoài. Tính tích cực, chủ động trong khi nghe giảng cần thể hiện ở quá trình tư duy bên trong của người học.

Để nâng cao chất lượng của tự học, phát huy tính tích cực, chủ động trong khi làm việc trực tiếp với giảng viên trên lớp đòi hỏi mỗi sinh viên phải có những kĩ năng nghe và ghi nhất định. Nếu tìm hiểu sâu hơn, có thể thấy rằng muốn ghi tốt, khi nghe giảng sinh viên cần chú ý đến những điểm sau đây:

- Tập trung theo dõi bài giảng, nói chung chưa nên nghĩ đến việc sẽ làm gì vì điều đó sẽ phá vỡ logic của quá trình nghe giảng.

- Tập trung nghe, hiểu vấn đề rồi diễn đạt (ghi) theo ý hiểu của mình.

- Chú ý ghi dàn bài để nhìn được khái quát cấu trúc chung của bài giảng.

- Tập trung vào những nội dung chính, những điểm quan trọng nhất mà giảng viên thường nhấn mạnh qua ngữ điệu, qua việc nhắc lại nhiều lần.

- Chú ý đến các bảng tóm tắt, các sơ đồ và các tài liệu trực quan khác mà giảng viên đã giới thiệu, vì đây là lúc người thầy hệ thống hóa, so sánh, phân tích... để đi đến kết luận và rút ra cái mới.

- Khi gặp chỗ khó, không hiểu hãy tạm thời gác lại và sẽ cố gắng tìm hiểu những điều đó sau để quá trình nghe giảng không bị gián đoạn.

- Khi bài giảng dừng lại, có thể nêu câu hỏi để đào sâu kiến thức, liên hệ thực tiễn và làm rõ những chỗ chưa hiểu.

Tất nhiên, để sinh viên có thể nghe và ghi tốt, giảng viên cần đảm bảo một số yêu cầu cơ bản sau:

- Nội dung bài giảng phải hợp lý, chặt chẽ. Cố gắng grap hóa (sơ đồ hoá) bài giảng để sinh viên dễ ghi, dễ nhớ.

- Tính đa dạng của phương pháp có ý nghĩa rất quan trọng trong việc tạo hứng thú và điều đó có khả năng duy trì sự chú ý, tạo cảm giác nhẹ nhàng, thoải mái, giảm bớt sự mệt mỏi.

Những bậc thầy trong lao động sư phạm thường đặt ra nhiều vấn đề, nhiều câu hỏi, tổ chức cho sinh viên những hoạt động sáng tạo, lý thú trong quá trình học tập. Các em thường tham gia thảo luận các vấn đề này trên cơ sở phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa... những kinh nghiệm sống và kiến thức đã biết, nhờ vậy mà củng cố, đào sâu hệ thống hóa được kiến thức. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra cần được chọn lọc, đặt đúng vị trí và với một số lượng vừa phải, những câu hỏi vụn vặt, quá giản đơn và quá nhiều sẽ làm giảm tính hứng thú và cản trở sự tri giác một cách có hệ thống vấn đề nghiên cứu.

Tính lý thú của câu hỏi còn phụ thuộc vào việc biết tạo ra những mâu thuẫn, phù hợp với nhu cầu nhận thức của người học, tổ chức dự đoán kết hợp với sự phát triển sự chú ý tự nhiên của các em.

Việc đưa ra những ví dụ thiết thực, cụ thể kết hợp với chuỗi lập luận lý thuyết có tính logic chặt chẽ cũng góp phần làm tăng tính lý thú của bài giảng.

Như vậy, đổi mới việc nghe và ghi theo tinh thần tự học phải dựa trên sự kết hợp lao động tích cực của cả thầy và trò./.

ThS. Nguyễn Thị Quy
GV. Bộ môn Tâm lý