Hiện nay, thực hiện việc đổi mới phương pháp giảng dạy, nhiều giảng viên, đặc biệt là các giảng viên trẻ đã không ngừng tìm tòi, tích lũy kinh nghiệm, sáng tạo ra những ý tưởng hay, để có thể tạo ra một giờ giảng sinh động, ấn tượng và đạt được mục tiêu của bài học cần chuyển tải đến người học. Không nằm ngoài mục đích đó, trước yêu cầu ngày càng nâng cao hơn nữa chất lượng bài giảng với phương châm rút ngắn khoảng cách giữa người dạy và người học bằng những hoạt động, sản phẩm cụ thể trong dạy học, phương pháp giảng dạy có sử dụng “trò chơi học tập” là một sản phẩm như thế. Chúng ta vẫn thường đưa ra phương châm hay khẩu hiệu: “tạo ra một giờ học dân chủ”, hay “tạo ra một giờ học thân thiện” và bằng cách này hay cách khác, phương pháp truyền thống hay hiện đại, đôi khi chúng ta vẫn loay hoay để có một giờ giảng tốt nhất, thân thiện và dân chủ nhất, thì chính phương pháp sử dụng “trò chơi học tập” giúp chúng ta đạt được yêu cầu này. Theo đó, phương pháp sử dụng “trò chơi học tập” có thể được hiểu đó là một phương thức, cách thức truyền tải một thông điệp, một nội dung cụ thể nào đó đến người nghe thông qua hình thức trò chơi – chơi mà học, từ đó ý nghĩa của nội dung bài học  được truyền tải đến người nghe một cách nhẹ nhàng, nhưng đầy sâu sắc và dễ hiểu. Hay nói cách khác “trò chơi học tập” là  “chiếc cầu nối” hữu hiệu và thân thiện nhất, tự nhiên nhất giữa người dạy và người học trong giải quyết nhiệm vụ chung và cùng hướng tới đạt được mục tiêu của bài học.

* Dạy và học qua phương pháp có sự tham gia của “trò chơi học tập”.

Giảng dạy là một quá trình mang tính chất nghệ thuật tạo sự kích thích, định hướng và  hướng dẫn. Dạy không chỉ là sự truyền đạt đơn thuần kiến thức mà là một quá trình tạo mối tương quan giữa người dạy, người học và tư liệu giảng dạy. Thông thường con người học chỉ nhớ: 10% những gì họ ĐỌC, 20% những gì họ NGHE, 30% những gì họ THẤY, 50% những gì họ NGHE VÀ THẤY, 80% những gì họ NÓI, 90% những gì họ NÓI VÀ LÀM, tức là khi họ KHÁM PHÁ CHO CHÍNH HỌ. Giảng dạy giúp học viên thay đổi: nâng cao kiến thức, thay đổi nhận thức, thay đổi thái độ và từ đó thay đổi hành vi. Khi người hướng dẫn tạo được cảm xúc, sự ham thích thì động cơ khám phá và thay đổi sẽ được thuận lợi hơn. Vì thế, học tập là một quá trình, qua đó cá nhân chấp nhận vài kỹ năng mới hay ý tưởng mới và nó làm thỏa mãn nhu cầu cá nhân. Nó là một chuỗi các hoạt động đối diện với vấn đề, can dự vào những kinh nghiệm mới và đưa đến sự khám phá cái mới. Chính ở điểm này, tác động của các hoạt động “trò chơi học tập” tại lớp học có một ý nghĩa rất quan trọng, nó làm cho người học được gần gũi, được cởi mở, và quan trọng hơn là nó có ý nghĩa chủ đạo trong việc tạo ra khuynh hướng, “khởi điểm của sự quan tâm”, sự chú ý của người học đối với nội dung bài giảng, nó khuyến khích sự quan tâm của người học một cách tự nhiên, không gượng ép và bắt buộc khô cứng. Hơn thế nữa, “trò chơi học tập” gợi sự ham muốn bằng ý tưởng mới hay hoạt động tốt hơn để sự quan tâm trở thành lực thúc đẩy hành động, sự thỏa mãn sẽ làm cho người học dễ hành động hơn, dễ thay đổi hơn. Hãy thử hình dung một trò chơi học tập có ý nghĩa truyền tải thông điệp như thế nào qua ví dụ sau đây:

Có một ngày nọ, một vị giáo sư lớn tuổi của Trường Quốc gia Hành chánh được mời đến tham gia giảng dạy tại một khóa tập huấn cho một nhóm 15 vị lãnh đạo của 15 Công ty lớn về “kế hoạch thời gian hiệu quả”. Nội dung tập huấn này là một trong năm nội dung của khóa tập huấn. Vị giáo sư chỉ có duy nhất một giờ để giảng dạy. Đứng trước nhóm học trò tài ba này (sẵn sàng ghi lại tất cả những gì giáo sư sẽ truyền đạt ), ông giáo sư lần lượt nhìn từng người một, rồi nói với họ : “Chúng ta sẽ thực hiện một thí nghiệm.”. Ở bên dưới bàn của vị giáo sư, trước các học viên, ông lôi ra một bình thủy tinh cỡ 4 lít và đặt nó nhẹ lên bàn trước mặt ông. Kế đó ông mang ra khoảng trên một chục viên sỏi to gần bằng trái banh tennis và ông đặt từng viên sỏi vào bình thủy tinh. Khi bình thủy tinh đã đầy các viên sỏi và không thể nào thêm được nữa thì ông từ từ đưa mắt nhìn các học viên và hỏi : “ Thế là cái bình đã đầy chưa, các bạn ?”. Tất cả mọi người đồng thanh trả lời: “ Vâng, đầy rồi !”. Vị giáo sư chờ đợi trong giây lát và nói :” Thật sao ?”. Sau đó, một lần nữa, ông nghiêng mình xuống bàn, lôi một chậu đầy những viên sỏi nho nhỏ và một cách cần thận, ông cho những viên sỏi nho nhỏ này vào bình thủy tinh,  ông lắc và trộn đều bên trong bình thủy tinh và những viên sỏi nho nhỏ này len lỏi vào các khe của các viên sỏi to cho đến tận đáy bình thủy tinh. Vị giáo sư lại đưa mắt nhìn các học viên và hỏi lại: “Bây giờ bình này đã đầy chưa vậy?”. Lần này, các học viên bắt đầu hiểu cái trò này. Một học viên trả lời :” Chắc chưa !”. “Tốt”, ông giáo sư trả lời. Ông đi lại bàn và lần này lôi ra dưới gầm bàn một chậu cát. Thế rồi ông cẩn thận trút cát vào bình thủy tinh và cát lấp dần các khoảng trống giữa những viên sỏi to và những viên sỏi nho nhỏ. Một lần nữa, ông ta hỏi : “Bình đã đầy chưa?”. Lần này, không do dự và các học viên tài ba đồng thanh trả lời: “Chưa đâu thầy!” “Tốt lắm!”, vị giáo sư già trả lời. Trong khi các học viên chờ đợi cái gì còn xảy ra nữa thì ông giáo sư này lôi ra thêm một bình nước và cho vào bình thủy tinh cho đến khi nước đầy tới miệng bình. Vị giáo sư lại đưa mắt nhìn các học trò của mình và hỏi: “Thí nghiệm này cho chúng ta biết điều gì?”. Một trong số học viên can đảm nhất trả lời: “Thưa Thầy, nó chứng minh cho thấy có khi chúng ta tưởng là lịch làm việc của chúng ta đã đầy ắp và nếu chúng ta muốn, chúng ta cũng có thể thu xếp, bổ sung cuộc hẹn, và nhiều thứ phải làm nữa!”. “Không phải thế!”, giáo sư trả lời. “Không phải như vậy, thật ra nó chứng minh cho chúng ta như sau đây: nếu chúng ta không đưa những viên sỏi to vào bình trước, chúng ta không bao giờ đưa hết tất cả các thứ này vào. “Mọi người đều im lặng, mỗi người đểu suy nghĩ về ý nghĩa này. Vị giáo sư nói tiếp:  “Vậy thì những viên sỏi to trong cuộc sống của chúng ta là gì?”. “Sức khỏe của các bạn?”  “Gia đình của các bạn?”  “Bạn bè của các bạn?” “ Thực hiện giấc mơ của các bạn ?” “Làm những gì mình thích ?” “Học hỏi?” “Bảo vệ quyền lợi?  “Nghỉ ngơi?” “Sử dụng thời gian ? “ Hoặc... mọi thứ khác?  “Điều cần nhớ, chính là tầm quan trọng đặt những viên sỏi to trước hết trong cuộc sống của mình, nếu không chúng ta có nguy cơ thất bại trong cuộc sống. Nếu chúng ta đưa vào trước những thứ linh tinh (như sỏi nhỏ, cát..), chúng ta chỉ hoàn thành được những thứ linh tinh mà thôi và chúng ta không có đủ thời gian quý giá dành cho những điều quan trọng hơn nhiều của cuộc sống chúng ta.”. Và các bạn đừng bao giờ quên đặt câu hỏi cho chính mình: “Những viên sỏi to trong cuộc sống của ta là gì? “Kế đó, các bạn hãy đặt nó trước vào bình.”

Trò chơi học tập này có tên gọi: “NHỮNG VIÊN SỎI TO TRONG CUỘC SỐNG”. Thông qua hình thức trò chơi này, chúng ta đã phần nào thấy được tác dụng mạnh mẽ của nó trong diễn đạt và truyền tải thông điệp của vấn đề cần đề cập đến người nghe, tất nhiên tạo ra một trò chơi thế này đòi hỏi rất nhiều công sức, trí tuệ, kỹ năng và một điều không thể thiếu đó là tâm huyết.

* Một số kinh nghiệm khi áp dụng phương pháp có sự tham gia trong “trò chơi học tập”

Sau một thời gian tổ chức các sinh hoạt trò chơi khi giảng dạy ở các lớp học trong và ngoài trường, một số kinh nghiệm cá nhân được ghi nhận như sau:

Thứ nhất, phải xác định đây là một phương pháp có nhiều hiệu quả cao trong tạo sự kích thích và hưng phấn trong việc tham gia vào bài giảng của học viên, do vậy người dạy cần tránh thái độ, tâm lý e ngại hoặc thực hiện nửa vời, không duy trì thường xuyên đối với mỗi giờ giảng lên lớp, điều này rất quan trọng trong xác định tâm thế để thực hiện nội dụng một giờ giảng theo phương pháp này.

Thứ hai, phải chuẩn bị đầy đủ và kỹ nội dung giảng dạy và cách tổ chức sinh hoạt trò chơi kèm theo các dụng cụ cần thiết và biết dự đoán trước mọi tình huống có thể xảy ra để không bị bất ngờ và có khả năng tùy cơ ứng biến. Người dạy cần tạo một ấn tượng ban đầu tốt đẹp cho người học. Ấn tượng ban đầu tốt (hòa nhã, vui tính, thân thiện, không đe dọa,...) sẽ giúp bạn dễ thành công trong các buổi dạy tiếp theo. Khi người học có cảm tình với bạn, họ sẽ hợp tác tích cực với bạn - Bầu không khí sẽ trở nên sôi động và tự nhiên - Người học không còn cơ chế phòng vệ.

Thứ ba, phải biết làm chủ thời gian, kiểm soát được tiến trình hoạt động, nếu không trò chơi sẽ phản tác dụng. Người học không có cơ hội có ý tưởng mới rút ra từ sinh hoạt, thậm chí có khi họ bị bối rối thêm. Nên dành khoảng thời gian vừa đủ để người học hồi tưởng lại sinh hoạt đã qua và rút ra điều gì cần thiết liên quan với đề tài, mục tiêu giảng dạy. Có người dành thời gian nhiều quá để chơi, cuối cùng không rút ra được bài học gì vì đã quá giờ!

Thư tư, trò chơi được chọn tốt, phù hợp với lứa tuổi, tâm trạng của người học, phù hợp với nội dung giảng dạy sẽ gây nhận thức khó quên nơi người học. Cùng một loại trò chơi, bạn có thể sáng tạo nhiều cách khác nhau tùy số người học, tùy diện tích phòng hay cách bố trí bàn ghế và còn tùy giới tính nữa. Và quan trọng bạn phải nắm rõ ý nghĩa và mục tiêu của trò chơi để khai thác hết các khía cạnh của nó, hiệu quả của nó sẽ rất lớn. Trong số người học sẽ có người chưa quen với loại hình sinh hoạt này, bạn phải ra tay giúp đỡ và từ từ đưa họ vào cuộc. Có người cảm thấy còn e ngại lúc đầu, nếu bạn kiên nhẫn hỗ trợ thì họ sẽ tham gia rất tốt và hoàn thành vai trò của họ. Qua đó, bạn đã giúp họ sự tự tin và thêm động cơ học tập.

Thứ năm, trò chơi khởi động lúc bắt đầu buổi học là rất cần thiết để tạo bầu không khí thân thiện, nhờ đó mà người học dễ tham gia hơn ở phần nội dung chính. Nếu trò chơi khởi động được chọn kỹ, phù hợp với nội dung giảng dạy của buổi học đó thì càng tuyệt vời để cho bạn làm đầu đề dẫn họ nhập vào đề tài. Đặc biệt chúng ta không nên cầu kỳ, quan trọng hóa hay nghiêm túc hóa vấn đề. Mọi cầu kỳ sẽ làm cho học viên mất phương hướng, càng đơn giản càng tốt vì đơn giản là đẹp và đẹp là nghệ thuật.

Trên đây là một số trao đổi về hình thức “trò chơi học tập”, hình thức này tuy không phải là hoàn toàn mới, song quá trình giảng dạy nhiều giảng viên vẫn chưa mạnh dạng áp dụng mà trên thực tế áp dụng cũng như qua tham gia các lớp tập huấn của các chuyên gia nước ngoài, kiểm nghiệm lại chúng tôi nhận thấy, phương pháp sử dụng “trò chơi học tập” thực tiễn đã mang lại nhiều hiệu quả thiết thực, phương pháp này đã mang lại một bầu không khí mới mẻ, sôi động, thân thiện, bình đẳng giữa người dạy và người học - Người học vừa học vừa hành, vừa chơi vừa nhận thức vấn đề. Người dạy là người hướng dẫn tích cực.

Bùi Văn Thành – khoa NV.CSHS