I. Đặt vấn đề:

Hội chứng chuyển hóa đã được biết đến từ lâu. Từ hơn nửa thế kỷ trước, y học đã ghi nhận dường như có sự kết hợp nào đó giữa tình trạng rối loạn chuyển hóa của cơ thể và bệnh tim mạch, tiểu đường.

Đến thập niên 1980, các nhà nghiên cứu y khoa đã xác nhận chắc chắn về sự liên kết bất thường này với tên gọi là Hội chứng chuyển hóa.

Theo y văn thế giới người bị hội chứng chuyển hóa có nguy cơ mắc bệnh tim mạch do xơ vữa động mạch cao gấp 2 - 3 lần và gấp 5 lần nguy cơ mắc bệnh tiểu đường so với người không có hội chứng chuyển hóa.

II. Hội chứng chuyển hóa là gì?

Theo khuyến cáo của WHO, hội chứng chuyển hóa thường có từ 3 biểu hiện sau:

-   Béo trung tâm: Béo bụng (vòng bụng trên 90cm đàn ông, trên 80cm phụ nữ châu Á).

-   Tăng huyết áp trên 130/85mnHg.

-   Đường huyết lúc nhịn đói qua đêm: ≥­ 110mg% (6.1mmol/L).

-   HDL Cholesterol: Nam < 40mg%, nữ < 50mg%.

-   Triglycerids: ≥ 150mg%.

Hội chứng chuyển hóa xảy ra ở 5% người có thể trọng bình thường, 22% người thừa cân, 60% người bị béo phì.

Khoảng 20% số người Việt Nam ở tuổi trưởng thành bị hội chứng chuyển hóa (Nguyễn Công Khẩn - Viện trưởng Viện dinh dưỡng - 2007).

40% bệnh nhân tim mạch Việt Nam là do rối loạn chuyển hóa. Chế độ dinh dưỡng của người Việt Nam sử dụng quá nhiều gia vị, đặc biệt là muối và đường, ít sử dụng chất xơ.

III. Nguyên nhân:

-   Nguyên nhân của bệnh chưa rõ ràng, rất phức tạp bao gồm các yếu tố đan xen có liên quan tới nhau như: Béo phì và rối loạn hoạt động của mô mỡ, tình trạng kháng insulin.

-   Sự phối hợp các yếu tố như tuổi, tình trạng dễ viêm nhiễm, sự thay đổi nồng độ hormon... đều ảnh hưởng đến sự phát triển của bệnh.

-   Bệnh có khuynh hướng di truyền. Do đó tiền sử bệnh của gia đình bệnh nhân là rất quan trọng.

-   Trong các loại béo phì, thể béo phì trung tâm (béo bụng) có liên quan với hội chứng chuyển hóa chặt chẽ hơn cả.

-   Tăng Cholesterol trong máu: Mỡ máu gồm 04 thành phần:

+ Cholesterol (140 - 239mg%).

+ HDL - Cholesterol (≥ 45mg%).

+ LDL - Cholesterol (90 - 150mg%).

+ Triglycerid (35 - 160mg%).

-   Tình trạng kháng insulin: Tế bào trong cơ thể không tiêu thụ được chất đường Glucose vì chất insulin không làm việc được hữu hiệu.

IV. Tác hại của bệnh hội chứng chuyển hóa:

-   Bệnh nhân có bệnh hội chứng chuyển hóa rất dễ bị nghẽn mạch, nhồi máu cơ tim, đột quị... chết bất thình lình hơn so với những bệnh nhân khác.

-   Bệnh hội chứng chuyển hóa hiện nay đang là một trong những nguyên nhân chính gây ra bệnh tim mạch, bệnh tiểu đường.

-   Sự kết hợp giữa bệnh tăng huyết áp, béo phì, tiểu đường và rối loạn mỡ máu làm tăng nguy cơ phát triển các bệnh tim mạch và nguy cơ tử vong do nhồi máu cơ tim và đột quị.

-   Trước đây các nhà y học cho rằng nhồi máu cơ tim, đột quị và rối loạn cương dương (yếu sinh lý) chỉ gặp ở người già mà hầu như không gặp ở người trẻ. Bây giờ quan niệm đã thay đổi. Nguyên nhân phổ biến của đa số các trường hợp yếu sinh lý ở đàn ông là những rối loạn về cấu trúc, chức năng tuyến tiền liệt. Nhưng còn một nguyên nhân khác rất quan trọng đó là hội chứng chuyển hóa.

V. Phòng ngừa và điều trị:

1. Nguyên tắc chung: Tập luyện thể dục thể thao thường xuyên kết hợp thực hiện chế độ ăn uống hợp lý để kiểm soát cân nặng ở mức bình thường, kiểm soát hàm lượng Cholesterol máu, kiểm soát chỉ số huyết áp luôn ở mức dưới 140/90mnHg không phụ thuộc độ tuổi là đặc biệt quan trọng.

-   Căn bản của trị bệnh hội chứng chuyển hóa là thay đổi thói quen ăn uống và tập thể dục, thể thao.

-   Kiểm soát cân nặng ở mức hợp lý theo công thức Debry: P = chiều cao (cm) - 100. Ví dụ: Người cao 1,60m (tối ưu: - 10% nam, - 15% nữ) cân nặng hợp lý là: 1.60m - 100 = 60kg.

-   Công thức theo BMI (Body Mass Index) = Cân nặng (kg): Chiều cao bình phương (m).

+ Bình thường BMI (VN) từ 18 đến 23.

+ BMI ≥ 23: Thừa cân.

+ BMI ≥ 25: Béo phì độ I.

+ BMI ≥ 30: Béo phì độ II.

+ BMI ≥ 35: Béo phì độ III.

2. Về chế độ ăn:

-   Không phải do ăn quá mức mà đôi khi chế độ ăn mất cân đối cũng sẽ dẫn đến các rối loạn chuyển hóa.

-   Các rối loạn chuyển hóa bao gồm: Bệnh đái tháo đường, các bệnh về tuyến giáp, rối loạn mỡ trong máu (tăng triglyceride hay cholesterol trong máu), thừa Acid Uric trong máu (bệnh thống phong) hay bệnh béo phì.

-   Số lượng mỡ trong cơ thể và số vòng bụng tùy thuộc vào tổng cộng caloris (năng lượng) mà bệnh nhân ăn vào mỗi ngày.

-   Ăn các thức ăn có nhiều chất chống ôxy hóa như: Beta - caroten, vitamin C, vitamin E, Selen (cà rốt, giá đỗ, cà chua, mầm thóc, rau dền, nho đỏ, đậu tương, tỏi, nước chè xanh).

-   Các thức ăn như trứng, hành, tảo biển, nấm, dầu ôliu, mật ong, chuối cũng rất tốt. Các chất này có tác dụng làm chậm quá trình phát triển xơ vữa động mạch.

-   Ăn điều độ, vừa đủ, ăn nhiều trái cây, rau xanh (cam, dâu tây, nho đỏ, mận, mơ, dưa hấu...).

-   Ăn thêm cá và giới hạn thịt đỏ (thịt heo hay thịt bò).

-   Tránh ăn no, tránh các chất béo (mỡ động vật, thịt mỡ, da các động vật, nước xương hầm chưa vớt hết váng mỡ, nước xào).

-   Ăn ít những loại đồ ăn như bánh mì trắng, cơm, bún, bánh phở, mì, bánh tráng, bánh ngọt.v.v..

-   Uống thêm sữa không mỡ (nonfat) hay ít mỡ (lowfart).

-   Uống thêm nước lọc, nước carbonate, nếu uống nước ngọt thì uống loại nước ngọt đường nhân tạo, mật ong.

-   Giảm uống nước ngọt hay nước trái cây có thêm đường.

-   Giới hạn rượu mỗi ngày chỉ uống tối đa 02 ly nhỏ, nếu là đàn ông và 01 ly nhỏ nếu là phụ nữ.

-   Để giảm nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa và tránh xa các bệnh tiểu đường và tim mạch nên uống ½ lít sữa hoặc sản phẩm từ sữa mỗi ngày.

-   Bỏ thuốc lá vì thuốc lá làm mạch máu dễ bị đọng mỡ và nghẽn lại nên rất tai hại. Những bệnh nhân bị hội chứng chuyển hóa dễ bị nghẽn mạch máu nên cần phải tránh hút thuốc.

3. Chế độ tập luyện:

-   Thể dục theo kiểu tim mạch (Aerobic) có nghĩa là phải tập những cách làm cho tim đập nhanh lên và hơi thở dồn dập hơn. Ví dụ như: Đi bộ, xe đạp, bơi lội, cầu lông.v.v..

-   Cần tập tối thiểu 30 phút, tập mỗi ngày và tập đều 5 đến 6 lần/tuần. Tập thể dục có tác dụng giảm cân do đốt cháy mỡ, hạ huyết áp do tăng khả năng đàn hồi thành mạch và giảm xơ mỡ động mạch, điều hòa lượng đường máu do tăng khả năng sử dụng trực tiếp và hấp thu Glucose của cơ bắp để chuyển về dự trữ dưới dạng Glycogen.

4. Điều trị bằng thuốc: Cần tuân thủ theo chỉ định của thầy thuốc.

Kết luận:

-   Hội chứng chuyển hóa là sự biến chuyển sang bệnh tiểu đường, cao huyết áp và các biến chứng nguy hiểm trong tương lai.

-   Mục tiêu là phòng bệnh hơn chữa bệnh.

-   Điều trị hội chứng chuyển hóa là cách tốt nhất để ngăn ngừa sớm 2 loại bệnh nói trên.

-   Kiểm tra sức khỏe định kỳ sẽ làm hạn chế các biến chứng và tiết kiệm chi phí điều trị./.

BS. Trần Công Định
P. Trưởng phòng _ĐHCSND